خانه / مطالب مهم تصویر دار / تاریخ تحولات اینترنت و پیامد های آن در ایران

تاریخ تحولات اینترنت و پیامد های آن در ایران

عارفه سادات موسوی نژاد:در این مقاله سعی بر آن است که تاریخچه ی ورود اینترنت به ایران و نحوه ی برخورد ایرانیان با آن و اینترنت به عنوان ابزار پیچیده ارتباطی که در بیشتر ابعاد زندگی مردم ایران نفوذ کرده است، مورد بررسی قرار بگیرد…

مقدمه

برای پیش بینی روند وقایع آینده، بررسی رخداد های گذشته همواره نقش بسیار مهمی دارد. با توجه به اهمیت نقشی که اینترنت امروزه در جامعه ی ایران ایفا می کند،  بررسی سیر تحولی آن می تواند کمک بزرگی به شناخت واقعیت های اجتماعی حاصل از گسترش اینترنت در آینده، بکند. امروزه کلمه ی اینترنت آن چنان در میان زندگی روزمره ی ما جا افتاده است که کم تر به معنای واقعی آن فکر می کنیم. برخی اینترنت را با توجه به ویژگی های صرفا تکنولوژیک آن تعریف می کنند. از این منظر اینترنت را می توان مجموعه ‌ای جهانی از شبکه ‌های بزرگ وکوچک که به هم پیوسته ‌اند، تعریف کرد. نام اینترنت (شبکه‌های در هم تنیده) نیز از همین مجموعه گرفته شده است. در ایران اینترنت عبارت است ازکلیه ی جنبه‌های مرتبط به ایجاد، توسعه و استفاده از شبکه‌ های رایانه ‌ای تحت مجموعه پروتکل “اینترنت در ایران” که آن را از اینترنت به معنای عام مشخص و متمایز می‌کند و شامل امور فنی، ساختارهای حقوقی و اداری، دسترسی، خدمات، کاربری و نیزآثار و چالش‌ های ناشی از آن می‌شود (زراعتی،۱۳۸۹). اما آن چه کم تر مورد بحث قرار گرفته است، بعد اجتماعی تعریف اینترنت است که شامل اثرات و پیامد هایی است که با ورود خود برای جوامع به ارمغان می آورد.

در این مقاله سعی بر آن است که تاریخچه ی ورود اینترنت به ایران و نحوه ی برخورد ایرانیان با آن و اینترنت به عنوان ابزار پیچیده ارتباطی که در بیشتر ابعاد زندگی مردم ایران نفوذ کرده است، مورد بررسی قرار بگیرد. هم چنین در رابطه با وضعیت استفاده از اینترنت و مسائل اجتماعی آن در ایران توضیح داده شود. اگرچه تحقیقات آماری اندکی در این زمینه صورت گرفته است، اما تحولات سریع دهه های اخیر در این زمینه می تواند مبدا رویداد های اجتماعی را تبیین کند.

تاریخچه

پیش  از ایجاد شبکه اینترنت، نسل قبلی شبکه‌ های رایانه‌ای جهان‌گستر به نام بیت‌ نت در دنیا به کار می‌ رفت. شبکه ی بیت ‌نت با شبکه ی اینترنتی که امروز استفاده می ‌شود تفاوت‌های بسیار داشت. استفاده ی اصلی که از آن می‌شد دریافت و ارسال نامه‌های الکترونیکی بود (شهشهانی،۱۳۸۵). بعد از شبکه ی بیت نت می توان گفت پروژه ی آرپانت مهم ترین عنصر شکل گیری شبکه ی اینترنت است. در سال ۱۹۶۸، در خلال سال های جنگ سرد، وزارت دفاع آمریکا به دنبال ایجاد شبکه ی مخابراتی بود که بتواند چند کامپیوتر را با هدف جلوگیری از حملات اتمی روسیه به یک دیگر متصل سازد. این پروژه در نخستین اقدامات خود توانست چهار کامپیوتر را در نقاط مختلف آمریکا بهم متصل سازد؛ این امر در آن زمان بسیار حائز اهمیت بود چرا که به تدریج کارشناسان متوجه شدند این شبکه دارای کاربرد های بسیار بیشتری است.

تا سال ۱۹۹۱ از اتصال شبکه های در هم تنیده که اینترنت اولیه به وجود آمده بود، بصورت پراکنده و آن هم در اختیار دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی دولتی، استفاده می شد. پس از این سال با ورود اینترنت به بخش تجاری، روند گسترش اینترنت افزایش یافت. وب یا همان wwwکه مخفف  World Wide Web است، توسط آزمایشگاه اروپایی فیزیک، روی اینترنت ابداع گشت. در این روش، اطلاعات به صورت مستندات صفحه‌ای روی شبکه اینترنت قرار می‌گرفتند و به وسیله یک مرورگر وب[۱] قابل مشاهده می‌شدند. این روش کم‌کم همه‌گیر و محبوب شد و هم‌اکنون در سطح جهان، طرفداران فراوانی دارد (قلی زاده، ۱۳۹۴).

ورود اینترنت به ایران

ایران اولین کشور خاورمیانه بود که به اینترنت متصل گشت؛ در آن زمان بسیاری از سازمان های خارجی از کمک به ایران خودداری کردند اما با این وجود اینترنت در ایران شکل گرفت. در سال ۱۳۶۸ امکان ایمیل و اینترنت در اکثر دانشگاه های کشور فراگیر شده بود اما به صورت عمومی از حدود سال‌ ۱۳۷۲ هجری شمسی یعنی تنها یک سال پس از دانشگاه های اروپایی، اینترنت برای استفاده‌ های دانشگاهی وارد ایران شد (شهشهانی، ۱۳۸۵). دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه گیلان جزو دانشگاه های پیشگام در استفاده از اینترنت برای تبادل اطلاعات با دانشگاه های خارج از ایران محسوب می شوند. پژوهشگاه دانش‌های بنیادی اولین مرکزی بودکه به سمت استفاده از اینترنت گام برداشت و از طریق دانشگاه وین به اینترنت متصل شد. در ابتدا خدمات اتصال به اینترنت فقط به کاربران دانشگاهی داده می‌شد. استفاده ی عمومی از اینترنت برای اولین بار توسط شرکت ندا رایانه در سال ۱۳۷۳ فراهم آورده شد (نراقی، ۱۳۸۲). تا اواخر دهه ی هفتاد، اینترنت تقریبا به یک پدیده ی جا افتاده در ایران تبدیل گشت، به طوری که در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ نامزدهای انتخابات از سایت های شخصی برای تبلیغات رونمایی کردند و از این طریق تبلیغات خود را به خارج از ایران گسترش دادند. همچنین خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران اخبار خود را بر روی وب سایت خود انتشار داد.

آغاز وبلاگ نویسی در ایران به اوایل دهه ی هشتاد بر می گردد. سرویس پرشین بلاگ که برای اولین بار یک محیط کاملا فارسی برای مخاطبان را ایجاد می کرد، اولین سرویس وبلاگ نویسی در ایران محسوب می شود که بر اساس آمار ثبت شده در مطبوعات طی ۷ ماه ۲۱ هزار ایرانی برای استفاده از آن ثبت نام کردند. آمار حاکی از دسترسی ۳ میلیون و ۸۵۰ هزار خانوار و به عبارتی ۲۴  درصد خانوار های ایرانی به رایانه است، این در حالیست که طبق آمار های موجود تعداد وبلاگ‌ های ایرانی در محیط اینترنت در سال ۱۳۸۳، ۶۳ هزار و ۱۳۹  وبلاگ بوده است (ایسنا، ۱۳۸۴). به عبارتی، در طی سه سال کاربران وبلاگ نویس ایرانی بیش از سه برابر شده اند که این روند سریع رشد فضای وبلاگ نویسی، نوید دهنده ی شکل گیری یک پدیده ی جدید در جامعه ایران بود. افزایش سریع تعداد کاربران ایرانی در سال ۲۰۰۲، نشان می دهد حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفرکاربر اینترنت درکشور وجود داشت. هم اکنون نیز شمارکاربران اینترنت حدود ۳٫۲ میلیارد نفر اعلام شده است. (فارس، ۱۳۸۴)

نمودار رشد کاربران اینترنت ایران، از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۱؛ نمودار تعداد کاربران اینترنت به ازای هر ۱۰۰ نفر جمعیت ایران را نشان می‌دهد. منبع: بانک جهانی (www.webcitation.org)

موانع و مشکلات

شکاف دیجیتالی[۲]، یکی از موانعی است که امروزه دنیاى مجازى با آن رو به رو شده است. شکاف دیجیتالى، فرآیند بى عدالتى حاکم بر سرزمین دیجیتالى میان جامعه اطلاعاتى زنان و مردان و جوامع توسعه یافته و در حال توسعه است. شکاف دیجیتالى دو نوع دارد. نوع اولی شکاف جنسیتی میان زن و مرد و نوع دوم شکافی است که از نظر جغرافیایی میان کشور های مختلف وجود دارد. البته ریشه ی این شکاف ها بیشتر به شکاف میان عقاید و باور ها و به طور کلی فرهنگ جوامع بر می گردد. از این رو با توجه به فرهنگ غالب بر کشور ایران، انتظار می رود زنان از سطح سواد کامپیوتری پایین تری برخوردار باشند. علت آن را همچنین مى توان در عدم آموزش، فقر و دسترسى نامناسب زنان به تکنولوژى جست و جو کرد. عمده ترین شکل شکاف دیجیتالى مربوط به استفاده از اینترنت می باشد. استفاده از اینترنت اغلب در اختیار مردان، افراد دانشگاهی و طبقه ی بالای جمعیت است. این شکاف در بدو ورود اینترنت به ایران کاملا مشهود بود اما روز به روز کم رنگ تر شده است به طوری که امروزه در قشر جوان نمی توان دیگر صحبتی از شکاف جنسیتی در استفاده از اینترنت کرد.

بحث فیلترینگ نیز می تواند به عنوان یکی از موانع در مصرف اینترنت باشد. تعریفی که در رابطه با فیلترینگ مطرح می شود اغلب به جنبه های دسترسی به وب سایت های مغایر با قوانین و ارزش های جمهوری اسلامی ایران، بر می گردد. این مغایرت از وب سایت های با مضامین پورنوگرافی تا سیاسی را در بر می گردد و اگرچه توجیه قانونی برای آن وجود دارد، اما ملاک های فیلترینگ به ویژه برای وب سایت های  سیاسی و اجتماعی چندان شفاف و روشن نیست. این امر سبب ایجاد اختلاف های بسیار میان دولت مردان و مجاری قضایی شده است و با وجود گذشت بیش از دو دهه از ورود اینترنت به کشور ما و شکل گیری شبکه های اجتماعی مختلف هنوز شاهد عدم توافق بر روی فیلترینگ آن ها هستیم. این بی ثباتی اغلب سبب شکل گیری کنش های اجتماعی منحصر به فردی در زمینه ی دنیای مجازی شده اند. بطور مثال فیلتر کردن یک شبکه ی اجتماعی سبب انتقال سریع کاربران به شبکه ی اجتماعی جدید و یا رشد فیلتر شکن ها شده است. برای این امر می توان به فیسبوک اشاره کرد که به دنبال حواشی انتخابات سال ۱۳۸۸ در ایران فیلتر شد و شاید بتوان گفت همین امر سبب گسترش فیلترشکن ها و به دنبال آن افزایش کاربران فیسبوک شد. نمودار زیر سهم موضوعات متفاوت از فیلترینگ را در ایران نشان می دهد.

درصد فیلترینگ اینترنت ایران در حوزه‌های مختلف
حوزه درصد فیلترشده
محتوای بزرگسالان ۹۵٫۴
هنر ۴۷٫۸
جامعه ۴۰
اخبار ۲۸٫۴
مذهبی ۲۷
رایانه ۲۱٫۴
بازی ۱۹٫۲
خرید ۱۸٫۶
ورزش ۱۸٫۶
کودک و نوجوان ۱۸٫۶
تجارت ۱۸٫۴
سرگرمی ۱۴٫۸
خانه ۱۰٫۴
سلامت ۱۰٫۲
ایران ۶٫۴
علم ۶٫۲
مرجع ۴٫۵
این نمودار بر پایهٔ یک آزمایش در مورد پربازدیدترین وب‌گاه‌های الکسا در ماه مهٔ سال ۲۰۱۳ میلادی تهیه شده است. (آریان، هالدرمن، ۲۰۱۳)

 

مقاومت اندک فرهنگی

یکی از سوال هایی که در خصوص رشد روزافزون استفاده از اینترنت در کشور ما مطرح می شود این است که چرا این رسانه ی پیچیده این گونه در فرهنگ ما جای خود را باز کرده است و جزو اصلی ترین عناصر زندگی روزمره ایرانیان گشته است؟ در حالیکه تاریخ تحولات یکی دو قرن اخیر نشان می‌دهد مردم ایران مانند دیگر ملت ها اغلب در برابر ورود تکنولوژی های روزآمد و جدید مقاومت های جدی نشان داده‌ اند و سالیان سال از پذیرش آن سرباز زده ‌اند. جعفر شهری در کتاب تاریخ اجتماعی تهران مثال های متعددی از مقاومت ایرانیان در برابر تکنولوژی های روز مانند عکاسی، چرخ خیاطی، قطار، رادیو، تلویزیون، دوچرخه، چراق برق و امثال این ها ارائه و ثبت کرده است. ایرانیان اغلب مصنوعات صنعتی جدید را با عناوین چون فرنگی، ارمنی، اجنبی و نجس طبقه بندی کرده و از پذیرش آن تا مدت ها سرباز زده است. اما ورود رایانه در خانه های ایرانی با مقاومت جدی رو به‌ رو نشد و اگرچه تردیدهایی درباره برخی جنبه های اینترنت وجود داشت و هنوز نیز وجود دارد اما کلیت رایانه به مثابه ابزاری مشروع، پذیرفته شده است (فاضلی، ۱۳۸۵). در واقع ایران برخلاف دیگر کشور های خاورمیانه مانند عربستان سعودی و امارات، به گسترش اینترنت دید مثبت داشته است و حتی دولت در گسترش آن به طور فعالی عمل کرده است.  در حالی که در تکنولوژی های مشابه دیگر مانند تلویزیون های ماهواره ای دولت سیاست های سختی را برای جلوگیری از گسترش آن ها در پیش گرفته است.
یکی از روش هایی که با استفاده از آن می توان تحولات رسانه ای را مورد بررسی قرار داد، توجه به منطق بی واسطه یا منطق با واسطه بودن آن هاست. در منطق با واسطگی، رسانه نقش پررنگی را در انتقال پیام بازی می کند. نقشی که کاملا توسط مخاطب قابل مشاهده است. در واقع در این منطق، واقعیت تنها از طریق رسانه قابل عرضه است و خود مخاطب نمی تواند بدون واسطه و مستقیم آن را درک کند. درگذشته، به طور مثال در رسانه های چاپی، نقش واسطگی رسانه قابل مشهود است. اما در منطق بی واسطگی، رسانه باید حذف شود و مخاطب را با معنا تنها بگذارد تا مخاطب خود به عمق پیام پی ببرد. در واقع در رسانه ی بی واسطه ما شاهد نوعی شفافیت و کم رنگ شدن نقش بازنمایی رسانه هستیم. با گذر زمان نیاز جوامع به رسانه های بی واسطه گسترش یافته است و از این رو شاهد تلاش سازمان های رسانه ای برای کاهش نقش با واسطگی رسانه هستیم. بطور مثال می توان به تلویزیون های HD و یا UHD اشاره کرد و یا بازی های رایانه ای و حتی آنلاین، که مخاطب را با درصد بسیار بالایی در خود غوطه ور می سازد. شاید بتوان این مقاومت اندک ایرانیان در خصوص پذیرش اینترنت را با منطق بی واسطه بودنش تبیین کرد. افراد در فضای وب کنترل بیشتری بر آنچه می بینند می توانند اعمال کنند. بطور مثال وبلاگ نویسی که به مدت یک دهه یکی از پر طرفدارترین جنبه های استفاده از اینترنت به شمار می آمد؛ به کاربران قدرت انتشار مطالب و معانی مختلف و هم چنین گزینش مفاهیم دلخواهشان را می دهد. هم چنین امروزه سرعت پیشرفت های تکنولوژیک به قدری بالا رفته است که جوامع مجال اندیشیدن و چند و چون کردن را از دست داده اند. البته نباید فراموش کرد که جامعه ایران در خصوص پذیرش مدرنیته پیشرفت های زیادی کرده است و می توان گفت پایه ها و ریشه های مدرنیته در ایران محکم تر از گذشته شده است. همه ی این عوامل می تواند توجیهی برای وضعیت امروزه ی اینترنت باشد.

[۱] Web browser

[۲]  Digital divide

 

درباره عارفه سادات موسوی نژاد

عارفه سادات موسوي نژاد دانشجوي رشته ي علوم ارتباطات اجتماعي دانشگاه تهران. متولد مهرماه سال هفتاد و سه و شهر مقدس مشهد. بزرگ شدن در يك خانواده مذهبي كه دغدغه هايي از جنس دين و سياست داشتند من را بر آن داشت كه بعد از يك سال تحصيل در رشته ي رياضي به انساني تغيير رشته دهم و مسير زندگي آينده ام را مشخص تر كنم، ازين رو علوم اجتماعي و بالاخص حوزه ي ارتباطات و رسانه را برگزيدم. انگيزه ام براي اين انتخاب بيشتر به علاقه ام به حوزه ي هنري و نقش برجسته اي كه در جوامع ايفا ميكند، بر ميگردد. از آن جايي كه حوزه ي ارتباطات طيف وسيعي از فعاليت هارا در بر ميگيرد از ابتدا تصميم خود را گرفته ام كه فوتوژورناليست خوبي بشوم! از ديگر علايقم ميتوانم به مطالعه كتب ادبي و فلسفي، آموختن زبان هاي روز دنيا، موسيقي و هنرهاي دستي اشاره كنم كه سعي دارم همه را در كنار يكديگر جلو ببرم. در اين وبلاگ سعي دارم تجارب خود را بصورتي تخصصي تر به اشتراك بگذارم. اميدوارم كافه چي خوبي براي ميز جامعه باشم

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشوذفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

رفتن به بالا